Świadomość potrzeby oddychania jest powszechna. Oddychanie to jednak proces bardzo złożony, który odbywa się w mitochondriach komórkowych, dla którego potrzebny jest tlen atmosfery dostarczany przez płuca i układ krążenia, które są sterowane przez wegetatywny układ nerwowy (niezależny od woli).

prof. dr hab. n. med. Władysław Pierzchała, Prezes Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc

Świadomość o zagrożeniu płuc jako ważnego elementu w tym procesie jest zbyt mała. Wynika to z bardzo dużej rezerwy czynnościowej tego narządu. Możemy znacznie uszkodzić swoje płuca (np. paląc papierosy) i przez długi czas nie odczuwać konsekwencji. Dlatego dopuszczamy do chorób płuc, mimo, że mamy świadomość jakie mają znaczenie w naszej populacji. Problemy z oddychaniem odczuwamy bowiem zbyt późno.

Świadomość na temat chorób płuc jest wysoka. Wynika to z bardzo częstych problemów zdrowotnych przez nie stwarzanych. Są nimi kaszel, odksztuszanie, duszność, świsty i nietolerancja wysiłku. Kaszel przeszkadza i niepokoi innych oraz dyskryminuje kaszlących (gruźlica), odksztuszania plwociny nie akceptuje nasza etykieta, duszność nie pozwala podążać za innymi w drodze i podtrzymywania z nimi rozmowy, świsty samego nas niepokoją. Najbardziej dokuczliwy objaw – ograniczenie tolerancji wysiłku to w konsekwencji niewola bezruchu i utrata kontaktów z innymi zdrowymi ludźmi.

Najczęstsze choroby układu oddechowego to w kolejności odsetkowego występowania w naszej populacji: astma (ok. 10%), obturacyjny bezdech we śnie – OBS (ok. 7%), przewlekła obturacyjna choroba płuc – POChP (ok. 5%). Odsetek tych chorób bardzo znacznie zwiększa się wraz z wiekiem. Zważywszy sytuację demograficzną naszego kraju, choroby układu oddechowego stają się nie tylko problemem indywidualnym, ale i społecznym. Zwiększają bowiem absencję chorobową i zmniejszają produktywność chorych osób. Zwiększają ponadto zapotrzebowanie na opiekę medyczną (leczenie ratunkowe, hospitalizacje, zaopatrzenie sprzętowe, rehabilitacje). Rak płuca jest najczęstszą przyczyną zgonu z powodu choroby nowotworowej zarówno wśród mężczyzn jak i kobiet.

Świadomość zagrożenia chorobami płuc wzrasta w społeczeństwie wraz z dbałością o czystość środowiska naturalnego. Obawa przed smogiem jest tego przykładem. Z drugiej strony nie przekłada się to na korzystanie z dostępnej profilaktyki chorób płuc (najniższa w UE wszczepialność przeciwko grypie). Natomiast oczekiwania chorych dotyczące leczenia chorób układu oddechowego są wysokie, co wynika z dostępności wiedzy na ten temat (Internet). Leczenie astmy w naszym kraju jest możliwe w całym zakresie farmakoterapii, mimo, że tzw. leczenie biologiczne jest ograniczone do programów lekowych, co oznacza włączenie do leczenia tylko chorych spełniających określone kryteria. W POChP możliwość objawowego leczenia farmakologicznego i fizykalnego jest również pełna, łącznie ze wspomaganiem oddychania w zaawansowanej jego niewydolności (domowa tlenoterapia i nieinwazyjna wentylacja mechaniczna). Leczenie przyczynowe POChP nie zostało jeszcze opracowane.  Rozpoznawanie i wczesne leczenie OBS wymaga zwiększenia dostępności badań diagnostycznych. Jest to tym bardziej ważne, że ta choroba oddychania ma bardzo poważne konsekwencje w układzie sercowo-naczyniowym (zawał serca, udar mózgu, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia rytmu serca) oraz zwiększonej wypadkowości komunikacyjnej (senność dzienna kierowców). O ile świadomość zdrowotna związana z chorobami obturacyjnymi (astma, POChP) jest duża, to OBS się jeszcze tego nie doczekał, mimo że rozporządzenie Ministra Zdrowia zobowiązuje do odpowiedniego badania w tym kierunku kandydatów na kierowców. W diagnostyce raka płuca brak jest ciągle efektywnego programu badań przesiewowych, które pozwoliły by na wczesne jego rozpoznanie i w ten sposób zwiększenie szans na skuteczne leczenie. Brak ponadto w naszym kraju dostępności do leczenia immunologicznego (poza programami naukowymi).

Profilaktyka chorób płuc jest ważnym celem działań edukacyjnych podejmowanym przez media. Najważniejszym dla czynności samych płuc jak i dla długości życia człowieka jest ich wielkość. Maleje ona z wiekiem, ale roczny ubytek bardzo zwiększają palenie papierosów, zanieczyszczenie powietrza i nawracające zakażenia układu oddechowego. Ważna jest również wyjściowa (urodzeniowa) wielkość i dojrzałość płuc, którą ogranicza palenie papierosów przez matkę w okresie ciąży oraz wcześniactwo. Podstawą profilaktyki chorób płuc jest niepalenie papierosów (jako profilaktyka pierwotna). Do działań profilaktycznych (wtórnych) należy również wczesne leczenie rozpoznanych chorób oddychania oraz szczepienia przeciwko grypie (coroczne) i przeciwko pneumokokom (najczęściej jednorazowe) osób z tzw. grup ryzyka (np. pracownicy służby zdrowia, chorzy na POChP, osoby po 65 roku życia).

Wyzwania współczesnej pneumonologii to:

  • Wczesne rozpoczęcie systematycznego leczenie astmy, jako czynnika ryzyka rozwoju nieodwracalnej obturacji oskrzeli podobnej, jaka występuje w POChP. Astma zazwyczaj nie powoduje inwalidztwa oddechowego, jednak niektóre jej postacie (fenotypy) nie poddają się standardowemu leczeniu i wymagają tzw. leczenia spersonalizowanego. Standardy takiego leczenia wymagają opracowania i upowszechnienia;
  • Wczesne rozpoznawania POChP i wczesne rozpoczęcie leczenia objawowego (rozkurczającego oskrzela) w celu korzystnej modyfikacji przebiegu choroby i zapobieganiu inwalidztwu oraz poszukiwanie leków działających na zapalny mechanizm choroby;
  • Upowszechnienie diagnostyki OBS w celu wdrożenia skutecznego leczenia zapobiegającego ryzyku chorób poważnych chorób sercowo-naczyniowych oraz zmniejszającego wypadkowość komunikacyjną;
  • Udostępnienie chorym na raka płuca nowych strategii leczniczych opartych na podstawach immunologicznych;
  • Dalsze umacnianie w społeczeństwie postaw prozdrowotnych, do których między innymi należy niepalenie papierosów.