Sprawowanie opieki nad osobą starszą, chorą, leżącą to niełatwe zadanie. Kiedy choruje bliska osoba, zmienia się życie nie tylko samego chorego, ale też całej jego rodziny. Opieka może być łatwiejsza, jeśli wiemy gdzie szukać pomocy.

Anna Kliś-Kalinowska, Pielęgniarka, Nauczyciel Akademicki

Osoby opiekujące się chorymi często muszą całe swoje życie przeorganizować. Z jakimi wyzwaniami na co dzień spotykają się opie­kunowie osób starszych, przewlekle chorych?

Sprawowanie opieki nad kimś bliskim jest zawsze źródłem dużego stresu. Zwłaszcza na począt­ku, gdy opiekun nie jest przygotowany do zadań, które przed nim stoją. Jest zmuszony do zmiany ról w rodzinie, przejęcia nowych, trudnych obo­wiązków. Nie posiada umiejętności pielęgnacji chorego. Może nie radzić sobie z karmieniem, ką­pielą, zmianą pieluchy. Podczas czynności higie­nicznych, zwłaszcza okolic intymnych, może czuć zawstydzenie, skrępowanie czy też obrzydzenie. Źródłem stresu może być też brak wiedzy i in­formacji o chorobie, jej przebiegu i zagrożeniach. Emocjonalny stosunek do chorego powoduje cią­gły strach o jego zdrowie i życie. Brak dostatecz­nego wsparcia i pomocy z zewnątrz sprawiają, że opiekun czuje się zagubiony i bezradny. Wszystkie czynności przy chorym musi wykonać samodziel­nie, co wiąże się z dużym wysiłkiem fizycznym. Jest przemęczony, niewyspany, zaniedbuje siebie, a to odbija się na jego zdrowiu. Ogranicza kon­takty społeczne, bo koncentruje się na chorym. A stąd już tylko krok do depresji i poważnych za­burzeń chorobowych.

Gdzie opiekunowie mogą szukać pomocy i edukacji na temat odpowiedniej opieki nad osobami przewlekle chorymi?

Najlepiej, aby w gąszczu różnych informacji znaleźć jedną, ale rzetelną i kompletną bazę wiedzy. Powinna ona mieć przystępną i zrozu­miałą formę oraz zawierać praktyczne wska­zówki dotyczące opieki. W mojej ocenie takim dobrym źródłem informacji jest projekt Damy Radę i strona internetowa damy-rade.info. Każ­dy może znaleźć tu niezbędne wskazówki, jak opiekować się osobą chorą w domu, może tak­że obejrzeć filmy instruktażowe, które pokazują, jak krok po kroku wykonać trudniejsze czynno­ści pielęgnacyjne u osoby leżącej. Na stronie tej można również zapoznać się z organizacją opieki nad osobą chorą w Polsce i uzyskać infor­macje, do kogo należy zwrócić się po profesjo­nalną pomoc. Ważne są także treści poświęcone samemu opiekunowi – rady, jak ma troszczyć się o siebie, na co zwrócić uwagę, by jak najdłużej mógł bezpiecznie opiekować się swoim bliskim. Dla tych, którzy chcą mieć „pod ręką” dostęp do najważniejszych zasad opieki, pomocny będzie bezpłatny poradnik pt. „Jak opiekować się osobą przewlekle chorą w domu”. Można go zamówić na stronie damy-rade.info. Dostępna jest też wersja papierowa lub PDF na telefon komórko­wy. Cennym źródłem informacji dla opiekunów powinni być też pracownicy ochrony zdrowia − lekarz pierwszego kontaktu, pielęgniarka POZ lub opieki długoterminowej, pracownik socjalny. Ważnym źródłem informacji mogą być również grupy wsparcia albo spotkania warsztatowe, na których można od profesjonalistów nauczyć się podstawowej opieki nad chorym.

Aby dobrze zatroszczyć się o osoby starsze trzeba też zrozumieć, co przeżywają. Co czują osoby, którymi trzeba się opiekować? Czy da się odpowiedzieć na to pytanie? Czy pacjenci opowiadają o swoich uczuciach i przeżyciach?

Droga do akceptacji własnej choroby czy nie­pełnosprawności jest dla chorych trudna i dłu­gotrwała. Może przebiegać etapami od zaprze­czenia, buntu, poprzez zmaganie się z nią aż do akceptacji i pogodzenia się. Na każdym z tych etapów mogą występować różne emocje: strach, lęk, gniew, poczucie winy, smutek, żal, poczucie zagrożenia, bezradność, przekonanie o byciu ciężarem dla rodziny. Pacjenci często dzielą się ze mną swoimi przeżyciami. Skarżą się, że naj­trudniej jest im pogodzić się z własną słabo­ścią, zależnością od innych, samotnością czy odrzuceniem. Potrzebują wówczas zrozumienia i życzliwości.

Jak przygotować dom do opieki nad osobą starszą, przewlekle chorą?

Warto przygotować mieszkanie, zanim chory do niego powróci. Jeśli nasz podopieczny jest leżący, niezbędne jest wypożyczenie lub zaku­pienie łóżka rehabilitacyjnego, sterowanego elektrycznie, z bocznymi barierkami zapobiega­jącymi wypadnięciu. Konieczny jest też materac przeciwodleżynowy, pieluchomajtki o właściwym rozmiarze i chłonności, środki do mycia i pielę­gnacji skóry przeznaczone dla osób dorosłych, sprzęt ułatwiający przemieszczanie (np. wózek inwalidzki, balkonik, maty ślizgowe). W pobliżu toalety warto zamontować uchwyty, a wannę zamienić na prysznic. Jeśli jest taka możliwość, warto wydzielić dla chorego osobny pokój, aby zapewnić mu intymność i spokój.

Jednym z problemów jest higiena. Osoby przewlekle chore mogą mieć problem z nie­trzymaniem moczu czy kału. Jak radzić sobie w takiej sytuacji?

Ważne jest, aby dobrze zabezpieczyć skórę przed drażniącym działaniem moczu i kału oraz wilgoci. Dlatego należy stosować odpowiednie wyroby chłonne − pieluchy lub wkładki urolo­giczne o odpowiedniej chłonności, przepusz­czające powietrze, tzw. „oddychające”, o do­brze dobranym rozmiarze. Zbyt mała pielucha będzie powodować odparzenia, zbyt duża może przeciekać. Po każdorazowej zmianie pieluchy skórę okolic intymnych należy dokładnie oczy­ścić i zabezpieczyć kremem ochronnym. Do oczyszczania i mycia nie musimy każdorazowo używać wody. Wygodne i bezpieczne są pianki myjąco-pielęgnujące, które myją i nawilżają skó­rę a równocześnie niwelują nieprzyjemny zapach moczu i kału. Pamiętajmy też o zabezpieczeniu łóżka przed przypadkowym zmoczeniem, np. podkładami jednorazowymi.

Jak pielęgnować, żeby uniknąć przykrych konsekwencji, np. odparzeń u osób z nietrzy­maniem moczu, czy odleżyn u osób leżących?

Ciało chorego należy myć przynajmniej raz dziennie z użyciem wody i środka myjącego. Nie używamy do tego celu szarego mydła ani mydła dla dzieci, ale delikatnych środków myjąco-na­tłuszczających dla osób dorosłych o neutralnym pH 5 − 5,5. Przy okazji mycia należy bardzo do­kładnie obejrzeć całe ciało, czy nie występują za­czerwienienia lub otarcia. Skórę po umyciu nale­ży dokładnie osuszyć, zwłaszcza w okolicy fałdów skórnych, a następnie nawilżyć, np. preparatami z mocznikiem. Okolice intymne oczyszczamy po każdej zmianie pieluchy, a skórę zabezpiecza­my kremem ochronnym, np. z argininą. Można pobudzić krążenie, wykonując delikatny masaż i oklepywanie. Jeżeli wystąpiło już zaczerwie­nienie lub odparzenie, należy zastosować krem ochronny z tlenkiem cynku. W profilaktyce prze­ciwodleżynowej ważna jest eliminacja ucisku − należy zatem zastosować u chorego materac przeciwodleżynowy oraz zmieniać pozycję ciała co 2 godziny. Bielizna osobista i pościelowa po­winny być wykonane z naturalnych tkanin, prze­puszczających powietrze. Zawsze, gdy to możli­we, zachęcamy chorego do choćby najmniejszej aktywności, poruszania się, wykonywania ćwi­czeń fizycznych, czy to czynnych, czy biernych. Pamiętajmy, że odleżyny mogą powstać bardzo szybko, a goją się bardzo wolno i są źródłem do­datkowego cierpienia dla chorego. Dlatego sku­teczna profilaktyka przeciwodleżynowa ma tak duże znaczenie.