Na temat profilaktyki ginekologicznej, a w tym badań jakie powinna wykonać przyszła mama oraz tego na co szczególnie musi uważać ciężarna, w trosce o zdrowie swoje i maluszka, rozmawiamy z Prof. dr hab. n. med. Mirosławem Wielgosiem.

Prof. dr hab. n. med. Mirosław Wielgoś, Prezes Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego, Kierownik I Katedry Kliniki Położnictwa i Ginekologii WUM

Jak wygląda profilaktyka ginekologiczna w trakcie ciąży – jak szybko przyszła matka powinna zgłosić się do ginekologa i czy Polki dbają o wykonywanie wszystkich badań oraz regularność wizyt kontrolnych? Jakie czynniki mają wpływ na indywidualną „listę” badań i dlaczego?

Prof. dr hab. n. med. Mirosław Wielgoś: Opieka nad kobietą w ciąży powinna rozpoczynać się jeszcze przed zajściem w ciążę. Niezmiernie istotne jest, aby panie, które planują ciążę w niedługim czasie, zgłaszały się do ginekologa na tak zwaną wizytę przedkoncepcyjną. To na niej lekarz zleci badania laboratoryjne czy obrazowe, które warto wykonać jeszcze przed zajściem w ciążę. Można wspomnieć tu choćby o pomiarze przeciwciał przeciwko różyczce. Jeżeli ginekolog na podstawie tych wyników stwierdzi, iż kobieta nie ma odporności na różyczkę i w związku z tym może się nią zakazić, zaleci wykonanie szczepienia. Oznaczenie przeciwciał u kobiety, która jest już w ciąży, ma jedynie wartość informacyjną, ponieważ szczepienie przeciwko różyczce w ciąży nie jest już możliwe. Pacjentki, które leczą się przewlekłe z powodu schorzeń internistycznych, jak na przykład nadciśnienia tętniczego czy cukrzycy, swoje leczenie muszą ściśle dostosować w okresie okołokoncepcyjnym, nie tylko już w trakcie ciąży. Wizyta przedkoncepcyjna jest w tej sytuacji początkiem współpracy ginekologa i internisty w celu zapewnienia pacjentce optymalnego i bezpiecznego dla obojga, mamy i dziecka, leczenia podczas ciąży. Także profilaktyczne zastosowanie kwasu foliowego, o którym wiedzą i pamiętają już chyba wszystkie kobiety ciężarne w Polsce, jest skuteczne, jeśli zostanie rozpoczęte minimum 6 tygodni przed zajściem w ciążę, a nie (jak często bywa) dopiero po wykonaniu testu ciążowego.

Lista badań zalecanych nie jest długa, za to dość „szeroka”. Czy każda kobieta powinna wykonać zalecane badania w trakcie ciąży (HIV, PAPP, paciorkowce)? Od czego to zależy? Które z tych badań powinno się wykonać zawsze, a które uzależnione są od indywidualnej sytuacji?

M.W.: Każda kobieta w ciąży powinna mieć wykonane badanie w kierunku zakażenia HIV. Liczba osób zakażonych na świecie wzrasta, a kobiety stanowią około 1/3 zakażonych. W naszym kraju rocznie odbywa się około 1000 porodów u pacjentek zakażonych HIV. Jeżeli w takim przypadku nie zastosuje się odpowiedniego postępowania, noworodek ma 90% ryzyko, iż także zakazi się wirusem od matki. Zastosowanie odpowiednich procedur, w tym wielolekowej terapii podczas ciąży i porodu, poród cięciem cesarskim czy rezygnacja z karmienia piersią, redukują to ryzyko do 1%. A ponieważ nawet pojedynczy stosunek seksualny bez zabezpieczenia jest czynnikiem ryzyka zakażenia HIV, każdej pacjentce w ciąży należy zaproponować wykonanie tego badania, i to dwukrotnie w czasie ciąży – do 10 tygodnia oraz między 33 a 37 tygodniem ciąży. Z podobnych przesłanek wynika konieczność wykonywania posiewu w kierunku nosicielstwa paciorkowców grupy B u każdej ciężarnej. Badanie to ma na celu identyfikację kobiet, u których składnikiem flory dróg rodnych są paciorkowce. Bakterie te nie stanowią zagrożenia dla kobiety i w związku z tym nie ma konieczności stosowania u pacjentek antybiotykoterapii w ciąży. Podczas porodu natomiast stanowią istotne ryzyko dla rodzącego się dziecka, z postaci wywołania zapalenia płuc czy nawet sepsy. Zastosowanie profilaktyki antybiotykowej podczas porodu pozwala zminimalizować to ryzyko. Kluczowym jest jednak wiedza o obecności patogenu w drogach rodnych kobiety. Oznaczenie stężenia białka PAPP-A jest składową testu zintegrowanego, którego celem jest określenie ryzyka występowania nieprawidłowości chromosomalnych u płodu. Na test ten składają się także badanie USG oraz pomiar stężenia wolnej podjednostki betaHCG. Diagnostykę taką należy zaproponować każdej kobiecie w ciąży pomiędzy 11 a 13 tygodniem ciąży. Czynnikiem ryzyka wystąpienia nieprawidłowości genetycznych u dziecka, znanym każdemu, jest wiek matki. Jednak aż co drugie dziecko z trisomią chromosomu 21, czyli z zespołem Downa, rodzą kobiety młode. Jeżeli diagnostykę ograniczymy jedynie do wykonania badania USG, uda się nam wykryć około 70% wszystkich przypadków trisomii. Jednoczesne wykonanie testu podwójnego, potocznie nazywanego testem PAPP- -A, pozwala na wykrycie kolejnych 20% chorych dzieci. Określenie stężenia białka PAPP-A niesie ze sobą dla lekarza ginekologa także dodatkowe informacje, między innymi jakie jest ryzyko wystąpienia u kobiety ciężarnej nadciśnienia tętniczego czy tego, iż jej dziecko nie będzie w okresie płodowym odpowiednio rosnąć. Dlatego też nie da się przecenić korzyści płynących z wykonania tego badania.

Na co powinna uważać kobieta w ciąży? Czy i jakie dolegliwości, np. zakażenie dróg moczowych, mogą mieć negatywny wpływ na prawidłowy przebieg ciąży?

M.W.: Jest wiele elementów, na które powinna uważać kobieta w ciąży, jakkolwiek wiele jest także mitów dotyczących tego co może, a czego nie może ciężarna. Prawdą jest całkowity zakaz spożywania alkoholu czy palenia papierosów w ciąży ze względu na ich szkodliwy wpływ na ciąże w każdej ilości. Przyszła mama powinna także dostosować w okresie ciąży swoją dietę zarówno pod względem liczby spożywanych kalorii i ilości spożywanych płynów, jak i składu pokarmu. Warto wspomnieć na przykład o profilaktyce zakażenia toxoplazmozą, która obejmuje nie tylko zakaz spożywania surowego mięsa wieprzowego i wołowego (wędliny suszone oraz wędzone traktować należy jak niepoddane wystarczającej obróbce termicznej), ale również konieczność dokładnego mycia spożywanych owoców i warzyw (bywają zanieczyszczone kocimi odchodami) oraz zakaz sprzątania kociej kuwety (a nie głaskania kota, jak się uważa potocznie). Mitem jest oczywiści zakaz farbowania włosów, malowania paznokci czy korzystania z usług kosmetyczki w czasie ciąży. Mimo różnych wyrzeczeń czy niedogodności, związanych z ciążą, kobieta ma także w ciąży prawo czuć się i wyglądać dobrze. Poza wspominanymi poprzednio objawami, które powinny skłonić kobietę do uzyskania natychmiastowej konsultacji lekarskiej, także inne powinny być zgłaszane lekarzowi prowadzącemu. Między innymi są to dolegliwości przy oddawaniu moczu, świadczące o zakażeniu dolnych dróg moczowych. Tocząca się infekcja w pęcherzu moczowym niesie ze sobą nie tylko zagrożenie wystąpieniem zapalenia nerek, ale również wyższe ryzyko tego, iż ciąża zakończy się przedwcześnie. Także świąd skóry, występujący w trzecim trymetrze ciąży i dotyczący głownie dłoni i stóp, jest bardzo niepokojącym objawem. Może on wiązać się z występowaniem cholestazy ciężarnych, poważnego powikłania ciąży, niosącego ryzyko przede wszystkim dla płodu. Każdorazowe krwawienie czy plamienie z dróg rodnych w trakcie ciąży może świadczyć o istniejącym zagrożeniu poronieniem czy porodem przedwczesnym. Dlatego też wszystkie niepokojące objawy należy zgłaszać lekarzowi prowadzącemu, zamiast opierać się na fałszywej zwykle wiedzy, zasięgniętej z forum internetowych. Ginekolog każdy objaw zweryfikuje i jeśli jest to tylko przykra uciążliwość związana z ciążą, uspokoi pacjentkę. Dużo gorszy scenariusz niesie ze sobą zbagatelizowanie objawów, które być może nie są bardzo uciążliwe, ale wiążą się z ryzykiem dla rozwoju ciąży.